Đi bán văn hóa phiên bản địa

Một buổi sáng bên hiên nhà cổ Chúng Pủa (thị trấn Mèo Vạc, Hà Giang), chị Nguyễn Thị Kim Oanh, du khách tới từ TP HCM, chờ từng giọt cà phê nhỏ hết xuống ly để thưởng thức. 

Thấy chị định pha cà phê với đường, tôi mang chai mật ong bạc hà ra mời chị pha cà phê với mật ong xem hương vị thế nào. Và rồi chị quyết định theo dấu ong bay tới xã Sủng Trái, huyện Đồng Văn, Hà Giang.

Thùng ong được đóng bằng gỗ, hình chữ nhật, mỗi thùng chứa sáu tới mười cầu ong, giống nội địa, thuần chủng. Tổ ong được đặt ngay ngắn trên giá đỡ gỗ cao, mái che lá cọ hoặc miếng tôn. Xong xuôi, chiếc cửa nhỏ bằng tôn được mở ra, ong thợ túa ra rào rào từng nắm như vãi thóc tìm hoa, hút mật. Rồi cứ thế, chủ bốc thùng ong và lán trại vận chuyển khắp Ma Lé, Sà Phìn, Lũng Phìn… đâu có nhiều hoa nở thì họ tới. Công việc lặp đi lặp lại mỗi ngày.

Anh Thào Chứ Nhù, 35 tuổi, người H’Mông là một trong những người nuôi ong nổi tiếng của địa phương. Ảnh: Đỗ Quang Tuấn Hoàng.

Anh Thào Chứ Nhù, 35 tuổi, người H’Mông là một trong những người nuôi ong nổi tiếng của địa phương. Ảnh: Đỗ quang đãng Tuấn Hoàng.

Cuối thu, hoa bạc hà nở tím đá núi, ong thợ kéo tới hút mật hàng đàn. Từ sáng sớm tới chiều tối, vùng hoa bạc hà luôn rù rì, náo nhiệt tiếng ong bay. Hạt cây bạc hà tháng 12 âm lịch rụng xuống đất, theo gió bay khắp nơi, đậu trên mặt đất, len vào vách đá tai mèo, giắt lên thân cây… Vì có tinh dầu nên chúng không bị mối mọt ăn, không bị thối. Các loại hạt khác gieo xuống đất bảy ngày nảy mầm nhưng hạt bạc hà phải cần tới chín tháng. Thời tiết càng khô hạn, cây bạc hà càng nhiều tinh dầu, hoa càng thơm, càng nhiều mật. 

Anh Thào Chứ Nhù, 35 tuổi, người H’Mông ở thôn Sủng Của, xã Sủng Trái, huyện Đồng Văn, Hà Giang là một trong những người nuôi ong nổi tiếng của địa phương. Với 22 tổ ong hiện có, anh thường mang ong đi Mậu Duệ thả cho ăn các loại hoa, tới mùa hoa bạc hà đầu tháng 10 âm lịch anh lại chở ong về Sủng Trái ở tới hết tháng 12 âm lịch. Anh bán lẻ 400.000 đồng/lít, cả xách (can 20 lít) thì 7 triệu đồng. Trung bình mỗi năm, gia đình anh Nhù thu được 50 triệu đồng từ nuôi ong.

Mỗi gia đình người H’Mông ở vùng cao nguyên đá Hà Giang, từ nhiều đời nay đều có một vài đàn ong nhà nuôi lấy mật làm thuốc và làm bánh vào các dịp tết, lễ hội, cúng bái… Mật ong bạc hà người H’Mông được sinh sản theo phương thức truyền thống. Ong được nuôi chủ yếu bằng hoa bạc hà (mật và phấn của nhụy hoa cho mùi vị riêng biệt), hoa cúc kim và một số loài hoa dại khác. Mật ong bạc hà màu vàng chanh hoặc vàng nâu, sánh, mùi the mát, dịu ngọt. 

Không giống những tour du lịch thông thường, lần trước tiên chị Oanh tham gia loại hình du lịch tri thức phiên bản địa. Ở đó, từng món ăn, thức uống, cách trồng trọt, chăn nuôi, tới cách thực hiện tín ngưỡng… của người H’Mông, tới những thứ cây, con vật gặp trên đường đi, sẽ được người phiên bản địa – những diễn giải viên số đông – kể qua những câu chuyện.

“Đi chơi nhưng tôi không đi khơi khơi như thông thường nhưng đổ mồ hôi tham gia công việc thường ngày với người dân. Đó là cách để tôi hiểu cuộc sống của họ, để góp chút sức mình cho họ. Bù lại, tôi được trải nghiệm, được học hỏi và được kết tình thân,” chị tâm sự. Chia tay cao nguyên đá, chị đặt mua những sản vật nhưng mình đã thấy, đã làm, đã nếm: mật ong bạc hà, gạo nếp nương, rượu ngô, xúc xích treo, nấm hương, nấm mèo, khèn, vải lanh…

Người H’mông rất thích chọi bò, nhà nào có bò to khỏe thì tự tìm nhau, dắt bò đi chọi vào lúc nông nhàn và dịp lễ, tết, thậm chí ngay giữa phiên chợ. Du khách rất thích thú khi cùng tham gia các hoạt động này của cư dân bản địa. Ảnh: Đỗ Quang Tuấn Hoàng

Người H’mông rất thích chọi bò, nhà nào có bò to khỏe thì tự tìm nhau, dắt bò đi chọi vào lúc nông thư thả và dịp lễ, tết, thậm chí ngay giữa phiên chợ. Du khách rất yêu thích khi cùng tham gia các hoạt động này của cư dân phiên bản địa. Ảnh: Đỗ quang đãng Tuấn Hoàng

Ý tưởng phát triển tour tri thức phiên bản địa tới vào dịp Tết năm 2016, khi chúng tôi dẫn nhóm khách Nhật phiên bản và Hàn Quốc tìm hiểu cao nguyên đá Đồng Văn. Buổi ăn tối ở nhà cổ Chúng Pủa, thị trấn Mèo Vạc, họ tâm sự rằng sang VN có mấy ngày nhưng được ăn, ở, trò chuyện và làm việc với tứ dân tộc Tày, Lô Lô, Giáy và H’Mông.

Ngay lúc ấy, tôi nhận ra một lợi thế cạnh tranh của du lịch VN chính là sự nhiều chủng loại tộc người với điều kiện sống đặc thù, tín ngưỡng, tôn giáo, văn hóa khác nhau… Thế là, chúng tôi mở tour tri thức phiên bản địa. Mỗi tour, chúng tôi nhận từ một tới mười khách. Khách được dẫn tới một ngày chợ phiên hoặc một lễ hội số đông để có cảm nhận tổng thể về địa phương.

Sau khoảng thời kì tưng bừng, náo nhiệt đó, họ xuống phiên bản, làng… của các dân tộc cùng ăn, cùng ở, cùng làm. nhiều khi, khách hàng được tự chọn nơi tới cho chuyến đi. Có lần, một đoàn khách từ TP HCM tới Cao Bằng tìm hiểu văn hóa Tày, Nùng. Trong bữa cơm chia tay ở phiên bản Pác Rằng, xã Phúc Sen, huyện Quảng Uyên, nghe gia đình người Nùng An kể chuyện về người Lô Lô, thích quá, họ quyết định ngược lên phiên bản Khuổi Khon, xã Hồng Trị, huyện Bảo Lạc để trải nghiệm văn hóa người Lô Lô đen rồi vòng sang thôn Lô Lô Chải, xã Lũng Cú, huyện Đồng Văn, tỉnh Hà Giang để tìm hiểu văn hóa của người Lô Lô hoa.

Từ câu chuyện trong bữa ăn vui vẻ, chuyến đi đã kéo dài thêm năm ngày. Một lần, trên trang Dao homestay của doanh nghiệp có mấy dòng trạng thái về các bài thuốc cây đinh lăng. Một khách hàng người Pháp gửi tin nhắn để hỏi thêm thông tin. Sau đó, chị đặt tour cho tứ người trong gia đình tới phiên bản người Dao, Mông, Cao Lan, Mường, Kinh, Chăm ở Hà Nội, Lào Cai, Lạng Sơn, Quảng Ninh, Tuyên quang đãng, Ninh Thuận… để tìm hiểu việc sử dụng cây thuốc ta. Chuyến đi kéo dài tới 35 ngày.

Cũng chọn thị trường ngỏng là những nhóm khách dưới 10 người, ham mê tìm hiểu tự nhiên, trải nghiệm văn hóa, phát triển số đông, chúng tôi mở tour Đi bán ham mê để du khách được truyền ham mê, san sớt ham mê với những loài người giỏi nghề ở mỗi số đông mình dừng chân. Những tour như đoạn đường hạt muối, đoạn đường trà VN, Chợ trà Thái Nguyên, Chợ rượu Hà Giang, Chợ ngựa Bắc Hà, Chợ lùi cao nguyên đá Đồng Văn… đã tích hợp được rất nhiều tri thức, văn hóa phiên bản địa, nghề truyền thống, gắn kết nhiều địa phương, nhiều dân tộc…

Các địa phương có homestay hoạt động đều tạo thành chuỗi theo nền kinh tế san sớt: người chuyên làm tạm cư, ăn uống, người chuyên làm nghề truyền thống, người chuyên làm diễn giải viên số đông… Mỗi người đều làm tốt công việc của mình và gắn kết với nhau, tương trợ nhau để phục vụ khách tốt nhất nhưng  tránh được sự cạnh tranh không lành mạnh, đua nhau chạy theo phong trào.

Trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp được thể hiện bằng những hoạt động hữu ích như: cải tiến kỹ thuật, xây dừng mỹ thuật, làm truyền thông và tiêu thụ vật phẩm từ các nghề như làm giấy giang, trà shan tuyết cổ thụ, dệt lanh nhuộm chàm, vẽ hoa văn sáp ong, chế tạo khèn, nuôi ong bạc hà, trồng thuốc ta, làm gốm, chế biến cà phê…

ngày nay, trung bình mỗi tuần, chúng tôi tổ chức một tour tri thức phiên bản địa. Đây là loại hình du lịch hoàn toàn tùy biến: xây dừng tour theo thời kì, nhu cầu, ngân sách của khách; phục vụ nhu cầu trải nghiệm của khách.

Góc bếp của người Tày. Du khách theo tour bản địa có thể vào thăm nhà người dân, vào tận căn bếp. Ảnh: Lê Việt Cường

Góc bếp của người Tày. Du khách theo tour phiên bản địa có thể vào thăm nhà người dân, vào tận căn bếp. Ảnh: Lê Việt Cường

Chúng tôi đã mở và điều phối 32 homestay ở hồ hết các dân tộc trú ngụ trên mọi miền non sông. Khi lựa chọn được các hộ gia đình phục vụ được tiêu chí: có nhà truyền thống, ăn ở tinh khiết sẽ, có nghề truyền thống, bảo tồn được phong tục tập quán…, chúng tôi sẽ tập huấn họ thành những diễn giải viên số đông và biến chính ngôi nhà của gia đình đó thành nơi tạm cư, ăn uống, trải nghiệm cho du khách.

doanh nghiệp còn phối hợp với Hiệp hội Làng nghề VN tương trợ kỹ thuật, làm thương hiệu và tiêu thụ vật phẩm thủ công truyền thống, các sản vật địa phương cho người dân như: dao, thổ cẩm, mây tre đan, gốm sứ, trà shan tuyết, cà phê, thịt treo, mật ong, thuốc ta… Do giá thấp nhất là 1.600.000 đồng/người/ngày, yêu cầu khách phải ham mê tìm hiểu, thân thiện, khỏe… nên tour này rất kén khách.

Việc phát huy và vận dụng tri thức phiên bản địa trên toàn cầu đã mang lại nhiều thành công lớn. Đó là việc phụ thuộc tri thức phiên bản địa của người Eskimo ở Canada trong việc tìm kiếm, theo dõi sự vận chuyển của đàn cá voi để tiến công số hiệu; phụ thuộc tri thức phiên bản địa của thổ dân trên núi cao trồng khoai tây bằng hạt đã tạo được giống khoai tinh khiết bệnh ở Peru…

Du lịch không phải chỉ khai thác cái xác của phong cảnh. Mỗi tour đều phải được tích hợp văn hóa. Ở đó, du khách ngắm cảnh đẹp, tắm không khí phong cảnh, học tri thức phiên bản địa để tồn tại trong tự nhiên, tiêu thụ sản vật phiên bản địa…

Khi anh Sình Dỉ Gai, trưởng thôn Lô Lô Chải, xã Lũng Cú, huyện Đồng Văn, tỉnh Hà Giang gọi smartphone báo cho tôi lại có thêm một gia đình làm homestay ở thôn, anh không sợ họ sẽ kéo mất khách của nhà mình nhưng chỉ buồn vì họ xây nhà giống người Kinh, chứ không phải nhà trình tường của người Lô Lô. “Thế thì không ăn thua đâu”, anh kết luận. 

Đỗ quang đãng Tuấn Hoàng

Tác giả Đỗ quang đãng Tuấn Hoàng là chủ toạ HĐQT kiêm Tổng giám đốc doanh nghiệp cổ phần Gori Vietnam. Anh từng là nhà báo, làm việc ở TP HCM nhiều năm, trước khi tìm về vùng sâu vùng xa làm du lịch số đông ở các vùng dân tộc thiểu số Tây Bắc, miền Trung, miền Tây Nam bộ.

Info: https://khachsanthanhdong.com/

About bachnv

Check Also

Vietravel ưu đãi gói nghỉ dưỡng Thái Lan dịp hè

Vietravel áp dụng mức giá ưu đãi từ 4,69 triệu đồng cho du khách đăng …

Trả lời